Knjiga ‘Brzina mraka’ nam pomaže da bolje razumijemo da 90–te nijesu bile samo niz ratnih i političkih događaja, već i period dubokog preoblikovanja društvenih vrijednosti. Ratovima su prethodili procesi u kojima su nacionalne podjele normalizovane, istorijski narativi instrumentalizovani, a politička i etička odgovornost podređivane kolektivnim interesima, rečeno je večeras na promociji knjige „Brzina mraka – politička djelatnost Srpske pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini od 1989. do 1996.“, istoričara Edina Omerčića, sa Instituta za historiju Univerziteta u Sarajevu, koju su u u Narodnoj biblioteci „Radosav Ljumović“ u Podgorici organizovali Centar za građansko obrazovanje (CGO) i Hajnrih Bel fondacija (HBS) u Sarajevu.
Uz moderaciju Paole Petrić, direktorke kancelarije HBS-a u Sarajevu, o knjizi su govorili dr Adnan Prekić, profesor na Filozofskom fakultetu Univerziteta Crne Gore, Daliborka Uljarević, izvršna direktorka CGO-a i Edin Omerčić, autor knjige.
“Za Fondaciju Hajnrih Bel bio je važno da budemo suizdavač drugog izdanja jer knjiga doprinosi razumijevanju perioda čije posljedice danas živimo, ” istakla je u uvodu Paola Petrić. „Pisac Hajnrih Bel je upozoravao da preveliko približavanje crkve i politike može biti pogubno i za politiku i za samu crkvu. Knjiga analizira ulogu Srpske pravoslavne crkve (SPC) u prelomnim godinama jugoslovenske krize i ratova 90-ih, sa posebnim fokusom na preplitanje religije, politike i kulture sjećanja. Autor posebnu pažnju posvećuje reinterpretaciji Drugog svjetskog rata, mitologizaciji prošlosti i ulozi tih procesa u oblikovanju nacionalističkih ideologija i društvenih vrijednosti”, pojasnila je ona.
„Tokom studija počeo sam istraživati teme koje su se odnosile na 90-e godine, a ključno mjesto u tom procesu zauzeo je moj magistarski rad, u kojem sam se bavio percepcijom teritorijalnog i administrativnog uređenja Bosne i Hercegovine“, kazao je autor Edin Omerčić, objašnjavajući kako se razvijao njegov istraživački interes za političko djelovanje vjerskih zajednica. „Nakon završetka magistarskog rada otvorilo se pitanje potrebe za istraživanjem vjerskih zajednica. Kroz taj istraživački proces postalo mi je jasno da je pogrešno posmatrati ih kao apolitične organizacije. U slučaju SPC, riječ je o nastojanju da djeluje kao svojevrsni kišobran koji bi objedinio pravoslavlje i srpski nacionalni identitet“, kazao je Omerčić.
Govoreći o razvoju svog doktorskog istraživanja, Omerčić je pojasnio da je prvobitno planirao obuhvatiti sve tri vjerske zajednice u BiH, ali je procijenio da bi takav pristup bio preširok i onemogućio dublju analizu. „Istražujući razdoblje od sredine osamdesetih godina do početka rata, uočio sam da se vjerske zajednice, nakon promjena u ratnom kontekstu i u odnosima s političkim strukturama, počinju međusobno razlikovati. U istraživanju sam se suočio i s ograničenim pristupom arhivskoj građi, zbog čega sam morao tražiti alternativne načine za proučavanje njihovog djelovanja. Čini mi se da među istraživačima 90-ih godina postoji prećutni konsenzus o stavovima prema djelovanju vjerskih zajednica, i da njihovo djelovanje u predratnom i ratnom periodu još uvijek nije dovoljno duboko istraženo“ , poručio je Omerčić, naglašavajući značaj istraživanja i neposrednog poslijeratnog perioda.
„Ova knjiga nam objašnjava kako je SPC od 1989. do 1996. godine učestvovala u konstruisanju nove društvene zbilje u Bosni i Hercegovini, zašto se bavila političkom djelatnošću i zašto je, kao takva, legitimna istraživačka tema“, istakao je Prekić. On je posebno ukazao na dva ključna aspekta koja Omerčić prati u svom istraživanju – dehumanizaciju nesrpskog stanovništva, s jedne strane, i homogenizaciju srpskog stanovništva i njegovo pokretanje na političku djelatnost u službi srpskih nacionalnih interesa, s druge strane. „Upravo u tom dijelu imamo ono što možemo definisati kao ključnu hipotezu ovog rada, koju Omerčić postavlja kroz istraživačko pitanje: da li je i zašto SPC podržala ciljeve srpske nacionalne politike, suprotno svojoj osnovnoj vjerskoj funkciji“, kazao je Prekić.
U osvrtu na istraživački pristup autora, Prekić je naglasio da knjiga, oslonjena na arhivsku građu i prvorazredne izvore, djelovanje SPC posmatra kroz ideološke konstrukcije poput koncepta svetosavlja, kosovskog mita, dehumanizacije i konstruisanja neprijatelja, kao i kroz odnos države i crkve. Istovremeno, autor prati ulogu SPC tokom rata, osobito u oblikovanju Republike Srpske, ali i u poslijeratnom predvođenju procesa negiranja zločina. „Mislim da je ova knjiga posebno značajna jer ukazuje na potrebu diskontinuiteta sa mitologijom i istoricizmom, što je jedini put ka racionalizaciji i razumijevanju složenih događaja koji su se desili tokom devedesetih godina“, poručio je Prekić.
„Vrlo je važan način na koji ova knjiga otvara pitanje odgovornosti institucija koje su imale autoritet da oblikuju ne samo političke stavove, već i etičke orijentire društva. Kada govorimo o ratovima 90-ih, najčešće analiziramo političke lidere, vojne strukture i državne institucije, a manje one koji su stvarali atmosferu u kojoj su određene politike postajale prihvatljive, a nasilje dobijalo ideološka, istorijska ili religijska opravdanja. Omerčićevo istraživanje političkog djelovanja SPC u jednom od najdramatičnijih perioda novije istorije regiona osvijetljava kako se vjerski autoritet može koristiti za političku mobilizaciju, a selektivno tumačenje prošlosti i istorijski narativi pretvarati u instrumente savremenih političkih ciljeva”, kazala je Daliborka Uljarević.
„Borba za činjenice nije samo pitanje istorijske tačnosti, već i odnosa moći u društvu, prava žrtava na istinu i spremnosti institucija da prihvate odgovornost. Omerčićevo istraživanje ukazuje da se politička borba ne vodi samo oko teritorije, institucija i vlasti, već i oko značenja prošlosti. Onaj ko određuje šta će se pamtiti, a šta prećutati, značajno utiče i na način na koji društvo razumije sadašnjost”, istakla je ona, upozoravajući da revizionizam nije samo otvoreno poricanje činjenica i da je često suptilniji, ali podjednako opasan, kao što je to sada slučaj u Crnoj Gori.
Edin Omerčić rođen je u Puli, a osnovnu i srednju školu završio u Rovinju. Diplomirao je na Odsjeku za historiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu pod mentorstvom prof. dr. Husnije Kamberovića na temi „Reintegracija Sarajeva“, magistrirao 2013. na temi „Bosna i Hercegovina u političkoj projekciji intelektualnih krugova 1991. do 1995. godine“. Doktorske studije je upisao na Odsjeku za povijest Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu gdje je 2023. odbranio doktorsku disertaciju na temu „Politička djelatnost Srpske pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini od 1989. do 1996.“, koja je kasnije dopunjena i pretočena u knjigu „Brzina mraka“.
Maja Marinović, saradnica na programima
