Klimatske promjene i pritisak na prirodne resurse postaju jedno od ključnih pitanja održivog razvoja u Crnoj Gori, posebno u kontekstu turizma i upravljanja prostorom. O tome kako klimatski izazovi utiču na prirodnu sredinu, planiranje razvoja i dugoročnu održivost, razgovarali smo sa Ivana Vojinović, direktoricom Centra za klimatske promjene, prirodne resurse i energiju na Univerzitet Donja Gorica.
U nastavku donosimo njene odgovore na pitanja koja se tiču odnosa klimatskih politika, zaštite prirode i odgovornog razvoja u Crnoj Gori.
Crna Gora je ustavno definisana kao ekološka država. Koliko je ta odredba danas vidljiva u praksi, posebno u kontekstu razvoja turizma i upravljanja prostorom?
Iako je vizija izgradnje Crne Gore kao ekološke države bila progresivna, nakon više od tri decenije od usvajanja Deklaracije na Žabljaku, s pravom se postavlja pitanje u kojoj mjeri je ta norma zaista „sišla“ iz ustavnog teksta u svakodnevnu praksu, posebno u oblastima koje su pod najvećim razvojnim pritiscima, a to su svakako turizam i upravljanje prostorom.
Uprkos tome što se Crna Gora formalno zalaže za održivi i visokokvalitetni turizam, a ideja ekološke države se i dalje prepoznaje u međunarodnom pozicioniranju Crne Gore kroz narativ „divlje ljepote“, procesi u turizmu se često odvijaju brže nego što to dozvoljavaju prirodni i infrastrukturni kapaciteti prostora. Posebno na obali, intenzivna i često prekomjerna gradnja dovodi do opterećenja sistema vodosnabdijevanja, kanalizacije, upravljanja otpadom i saobraćaja, dok se pejzažne i ekološke vrijednosti postepeno narušavaju. Time se ne ugrožava samo životna sredina, već i dugoročna atraktivnost same turističke destinacije. Sa druge strane, u pojedinim djelovima države, naročito u zaštićenim područjima, ekološki princip je i dalje vidljiv. Jedan od novijih primjera je nominacija prašuma Nacionalnog parka Biogradska gora za upis na UNESCO Listu svjetske prirodne baštine. Riječ je o inicijativi Crne Gore, koja je gotovo zaokružena tokom 2020. godine, s ciljem da najvrijednije, netaknute bukove šume Biogradske gore postanu dio evropskog serijskog dobra „Drevne i prašumske bukove šume Evrope“, koje obuhvata lokalitete u više od 18 evropskih zemalja.
Kada je riječ o upravljanju prostorom, danas se ekološka odredba Ustava nedovoljno reflektuje u konkretnim odlukama o prostoru, naročito u najatraktivnijim i najosjetljivijim zonama. Procjene uticaja na životnu sredinu nerijetko se doživljavaju kao formalna obaveza, a ne kao alat koji treba stvarno da utiče na oblik i obim razvojnih projekata. Bespravna gradnja i ograničena kontrola primjene rješenja iz planova dodatno potkopavaju ideju ekološke države. U nedavnom Izvještaju o stanju u Bokokotorskom zalivu, koji je Crna Gora dostavila UNESCO-u, ukazano je da su izazovi koji ugrožavaju izuzetnu univerzalnu vrijednost tog područja, tj. njegov status pod zaštitom UNESCO-a, sistemskog karaktera. To znači da glavni problemi nisu samo u izolovanim projektima gradnje, već u upravljanju, koordinaciji i slaboj primjeni planova i propisa.
U javnosti se često govori o nosivom kapacitetu prostora. Da li se taj koncept zaista primjenjuje prilikom planiranja turističkih destinacija ili ostaje samo teorijski okvir?
U teorijskom smislu, koncept nosivog kapaciteta podrazumijeva granicu do koje određeni prostor može da primi posjetioce, objekte i aktivnosti, a da se pri tome ne naruše prirodni sistemi, kvalitet života lokalnog stanovništva i ukupni doživljaj destinacije. I u Strategiji razvoja turizma 2022–2025. godine eksplicitno se govori o određivanju „nosivog kapaciteta“ i modeliranju rasta smještajnih kapaciteta, uključujući i obalni region, što znači da se problem vidi i na nivou planiranja. Ipak, taj koncept u Crnoj Gori trenutno funkcioniše više kao normativni okvir, jer se veoma često u praksi planiranja turističkog razvoja, ide obrnutim redosljedom, a to je da se najprije projekti definišu, a onda se prostor pokušava „prilagoditi“ njihovim potrebama. To je posebno vidljivo u obalnim opštinama, gdje se gustina gradnje i sezonski priliv turista povećavaju brže nego što se razvijaju sistemi vodosnabdijevanja, kanalizacije, upravljanja otpadom i saobraćaja. Dodatni problem je što se nosivi kapacitet često svodi isključivo na fizičke ili infrastrukturne pokazatelje, dok se zanemaruju ekološke, društvene i pejzažne dimenzije. Tako se rijetko sistematski razmatra kako preopterećenje prostora utiče na biodiverzitet, degradaciju staništa, gubitak javnog prostora ili kvalitet svakodnevnog života lokalnog stanovništva.
Prava primjena koncepta nosivog kapaciteta podrazumijevala bi spremnost da se u određenim zonama ograniči gradnja, obavezno prethodno obezbijedi infrastruktura ili preusmjeri razvoj ka kvalitetu umjesto kvantitetu, čak i onda kada to znači odricanje od ekonomskih koristi. Upravo zato su i raniji međunarodni programi integrisanog upravljanja obalnim područjem (poput UNEP/MAP pristupa i CAMP okvira iz 2014. godine) insistirali na tome da je obala prostor ograničenih resursa u kojem se sukobi moraju rješavati integrisano, jer fragmentisane odluke proizvode kumulativnu štetu.
Primorski pojas trpi najveći pritisak urbanizacije. Smatrate li da su granice izdržljivosti obale već dostignute ili prekoračene?
U značajnom dijelu primorskog pojasa granice izdržljivosti već su dostignute, a u pojedinim „vrućim tačkama“ i prekoračene. To se u praksi najviše vidi onda kada vodosnabdijevanje, kanalizacija, tretman otpadnih voda, upravljanje otpadom i saobraćaj u špicu sezone postaju hronično napregnuti. Ovo potvrđuju i kredibilni međunarodni i evropski izvori. Primjera radi, jedan od ključnih razloga koji opredjeljuje Evropsku uniju da Crnoj Gori odobrava povlačenje sredstava radi investicija u vodno-komunalnu infrastrukturu jeste taj da se ulaganjima u postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda zaustavlja ispuštanje neprečišćenih efluenata u Jadransko more, rijeke i jezera, a redovno stižu i upozorenja za Bokokotorski zaliv za koji se naglašava potreba sanitarnih rješenja zbog osjetljivosti prostora i njegove turističke vrijednosti. UNECE u svom Izvještaju o pristupu vodi i sanitaciji ukazuje na sistemske izazove u oblasti vodosnabdijevanja i otpadnih voda. U takvom okviru, obala koja doživljava sezonsku eksploziju potrošnje vode i produkcije otpadnih voda ulazi u zonu gdje fizička izdržljivost sistema postaje ograničavajući faktor razvoja.
Drugi, jednako važan indikator prekoračenja granica izdržljivosti je prekomjerno opterećenje destinacija masovnim jednodnevnim posjetama i saobraćajem. Najupečatljiviji je primjer Kotora koji se, kao osjetljiva urbana i kulturna cjelina, suočava sa izrazitim zagušenjima zbog snažnog rasta kruzing turizma, sa stotinama dolazaka kruzera i vrlo visokim dnevnim talasima posjetilaca, što otvara pitanje upravljanja posjetama i ekoloških efekata pomorskog saobraćaja. Kada destinacija funkcioniše tako da u pojedinim danima i satima gubi kontrolu nad protokom ljudi i vozila, to je signal da je socijalni i prostorni kapacitet već napregnut do tačke u kojoj počinje da ugrožava kvalitet života i samu vrijednost prostora.
Koliko postojeći prostorni planovi štite javni interes, a koliko ostavljaju prostor za prekomjernu gradnju i kratkoročne ekonomske interese?
Sistem prostornog planiranja u Crnoj Gori postavljen je kroz hijerarhiju planskih dokumenata, obavezu usklađivanja nižih sa planovima višeg reda, ugradnju režima zaštite prirode i kulturne baštine, kao i kroz procjene uticaja i druge proceduralne instrumente. Skupština Crne Gore je u junu 2025. godine donijela Prostorni plan Crne Gore do 2040. godine kao „krovni dokument“ koji postavlja smjernice za dugoročne investicije i prostorne intervencije, a koji bi trebalo dalje da se razrađuje na prethodno opisani način. I upravo pitanje koliko planovi u praksi štite javni interes ne zavisi samo od toga šta piše u njima, nego od toga kako funkcioniše cijeli lanac (zakonodavni okvir, lokalni planovi, izdavanje saglasnosti i dozvola, inspekcije i sankcije). To znači da se javni interes ne gubi nužno u tekstu planova, već u načinu na koji se planovi prevode u lokalne odluke, izuzetke i ubrzane procedure. Upravo tu se može otvoriti prostor u kojem se javni interes može potisnuti, zbog podređivanja prekomjernoj gradnji. Dodatno, javni interes slabi i onda kada se nezakonita gradnja tretira kao masovni i ponavljajući fenomen, a sistem se stalno vraća na tolerisanje posljedica kroz legalizaciju, umjesto preventivne kontrole.
Da li se u Crnoj Gori turizam danas razvija kao dugoročna strategija ili kao sezonski pritisak na prostor i resurse?
U Crnoj Gori turizam se na nivou javnih politika prezentuje kao dugoročna razvojna strategija. Do nedavno je bila na snazi Strategija razvoja turizma 2022–2025. s Akcionim planom, koja kao cilj postavlja konkurentniji i održiviji turizam, širenje ponude i smanjenje pritisaka kroz kvalitetniji, diversifikovan i bolje upravljan razvoj destinacija. Međutim, kada se pogledaju mjerljivi ishodi na terenu, dominantan obrazac i dalje više liči na sezonski pritisak na prostor i resurse nego na stabilan, cjelogodišnji model. To najjasnije pokazuje struktura turističkog prometa. MONSTAT bilježi da je u 2024. godini ostvareno 15.6 miliona noćenja, pri čemu je čak 93.8% svih noćenja realizovano u primorskim mjestima. Takva prostorna koncentracija turizma na obali postaje problem kada se uz nju dobije i izrazita sezonska koncentracija. Ilustrativno, MONSTAT za jul 2025. godine bilježi preko milion noćenja (1.040.610) u kolektivnom smještaju, dok je u decembru 2024. godine zabilježeno svega 81.421 noćenje, što govori o turizmu koji “eksplodira” u vrhuncu sezone i drastično se smanji van sezone. Takav ritam stvara ono što građani najčešće osjećaju kao pritisak, a to su infrastrukturna zagušenja, opterećenje vodosnabdijevanja i kanalizacije, problem otpada i saobraćaja, te pojačano trošenje prostora u kratkom vremenskom periodu. I sama struktura smještaja pojačava pritisak. MONSTAT za 2024. godinu pokazuje da se u individualnom (privatnom) smještaju ostvaruje oko 2/3 ukupnih noćenja. U praksi, to često znači da se potrošnja vode, produkcija otpadnih voda i otpada, kao i saobraćajni pritisci, povećavaju brže nego što destinacije mogu da ih servisiraju i kontrolišu.
Koliko su institucije spremne da u praksi donose nepopularne, ali neophodne odluke kada je riječ o zaštiti prostora?
Stvarni test spremnosti na nepopularne odluke nije usvajanje planova i zakona, nego sposobnost da se njima ograniče štetne prakse onda kada su politički i ekonomski pritisci najveći. Upravo tu Crna Gora i dalje pokazuje slabosti. U kontinuitetu nam iz Evropske komisije stižu poruke da Crna Gora u svim javnim politikama treba da uspostavi „track record“ sprovođenja propisa i ostvari rezultate „na terenu“, a ne samo na nivou normi. Kada se to prevede na prostor, zaključuje se da je ključna mjera zrelosti institucija upravo dosljedna primjena pravila, a to je odbijanje spornih rješenja, zaustavljanje prekomjerne gradnje, sankcionisanje bespravne gradnje i odolijevanje pritiscima koji dolaze kroz kratkoročne ekonomske argumente.
Zato bih rekla da institucije u Crnoj Gori jesu spremne da donesu dio nepopularnih odluka, ali uglavnom onda kada postoji snažan politički konsenzus ili spoljašnji podsticaj (poput procesa EU integracija), što se vidi kroz usvajanje ključnih dokumenata i zakona, ali da im i dalje nedostaje kontinuitet i snaga sprovođenja u pojedinim situacijama.
Kakva je uloga lokalnih zajednica u odlučivanju o razvoju prostora u kojem žive i kako se njihov glas može učiniti vidljivijim?
Uloga lokalnih zajednica je normativno prepoznata, jer je Crna Gora ratifikovala Arhusku konvenciju, koja obavezuje državu da obezbijedi pravo javnosti na pristup informacijama, učešće u odlučivanju i pristup pravdi u pitanjima životne sredine. Ovi principi su posebno relevantni za prostorno planiranje, jer odluke o prostoru direktno utiču na kvalitet života, prirodne resurse i javna dobra. Takođe, Zakon o uređenju prostora uređuje niz mehanizama učešća javnosti i transparentnosti u procesu planiranja i donošenja planskih dokumenata, uključujući obaveze organa da organizuju javne rasprave i da omoguće javni uvid u planske dokumente, što je usklađeno sa širim principima participativnog planiranja. Takođe, Zakon o procjeni uticaja na životnu sredinu i Zakon o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu eksplicitno zahtijevaju uključivanje javnosti u postupke koji prethode donošenju odluka o projektima, planovima i programima. Time je lokalnim zajednicama formalno priznata uloga aktera, a ne samo posmatrača.
Međutim, stvarni domet učešća lokalnih zajednica često je ograničen, jer uprkos tome što su procedure javnih rasprava i uvida formalno ispunjene, lokalne zajednice uglavnom bivaju uključene u kasnoj fazi planiranja, kada su osnovne odluke već definisane, a prostor za suštinske izmjene postaje minimalan. A upravo su preporuke Evropske komisije i UNECE-a o participativnom planiranju da je rano i informisano učešće javnosti ključno za legitimitet i održivost odluka. Dodatni problem predstavlja neravnopravnost kapaciteta između lokalnih zajednica i investitora ili institucija. Planska dokumentacija je često tehnički kompleksna i teško razumljiva, dok su rokovi za dostavljanje primjedbi kratki. Time se učešće javnosti svodi na proceduralni korak, umjesto na mehanizam koji stvarno može oblikovati odluke, što je suprotno duhu Arhuske konvencije.
U suštini, glas lokalnih zajednica u Crnoj Gori postaće vidljiv tek onda kada institucije prihvate da participacija nije prepreka razvoju, već korektiv koji pomaže da se prostor razvija u skladu sa javnim interesom, dugoročnom održivošću i potrebama ljudi koji žive na tom prostoru.
Klimatske promjene postaju sve vidljivije. Da li se one ozbiljno uzimaju u obzir prilikom planiranja turizma i prostornog razvoja?
Na strateškom i normativnom nivou, klimatski aspekti počinju da postaju sve prisutniji, iako ostaju značajni izazovi u pogledu integracije klimatskih ciljeva u sektorske politike, uključujući turizam i prostorni razvoj. Crna Gora je ažurirala Nacionalno utvrđeni doprinos (NDC) u skladu sa Pariskim sporazumom i u tom dokumentu eksplicitno navodi da je država visoko ranjiva na klimatske promjene, posebno u obalnom području, sektoru turizma, vodnih resursa i biodiverziteta, uz naglasak na porast temperature, promjene u padavinama, učestalije suše i rizik od poplava i požara. U Nacionalnom planu adaptacije na klimatske promjene koji je Vlada usvojila u julu 2025. godine, jedan od četiri identifikovana ranjiva sektora na klimatske promjene jeste i sektor turizma. Slično tome, u Strategiji razvoja turizma 2022–2025. klimatske promjene se prepoznaju kao prijetnja dugoročnoj konkurentnosti turizma, posebno zbog zavisnosti crnogorskog modela od obalnog, sezonskog turizma i klimatski osjetljivih resursa, kao što su more, plaže i vodni sistemi. Strategija ukazuje na potrebu diverzifikacije ponude, produženja sezone i razvoja otpornijih oblika turizma, čime se indirektno priznaje da postojeći model nije dovoljno prilagođen klimatskim rizicima.
Međutim, kada se sa strateškog nivoa pređe na prostorno planiranje i konkretne razvojne odluke, klimatske promjene se još uvijek nedovoljno ozbiljno uzimaju u obzir. Posebno iz razloga jer klimatski rizici nijesu sistematski uključeni u planiranje infrastrukture, prostorni razvoj i upravljanje prirodnim resursima, već na neki način ostaju izolovani u klimatskim ili energetskim dokumentima.
U praksi, mnogi prostorni i urbanistički planovi i dalje polaze od pretpostavki stabilnih klimatskih uslova, bez detaljno razrađenih scenarija koji uzimaju u obzir porast nivoa mora, eroziju obale, rizik od poplava, suša ili toplotnih talasa. To nije u skladu sa nalazima Međuvladinog panela o klimatskim promjenama (IPCC), koji upozorava da su mediteranske zemlje, uključujući Jadranski region, među najugroženijim u Evropi kada je riječ o kombinaciji porasta temperature, smanjenja dostupnosti vode i povećanog rizika od ekstremnih vremenskih događaja. U kontekstu turizma, to znači da planiranje bez klimatskih scenarija nosi rizik ulaganja u infrastrukturu i kapacitete koji će u srednjem roku postati neodrživi ili ekonomski rizični. Stoga, sve dok klimatski aspekti ne postanu obavezan, operativan kriterijum u izradi prostornih planova, procjenama nosivog kapaciteta, izboru lokacija i oblikovanju turističke ponude, postoji realna opasnost da se razvoj i dalje zasniva na kratkoročnim ekonomskim logikama koje ignorišu dugoročne klimatske rizike.
Da li se razvoj u Crnoj Gori još uvijek mjeri količinom izgrađenog prostora, umjesto kvalitetom i održivošću?
U Crnoj Gori se razvoj deklarativno opisuje jezikom kvaliteta i održivosti, ali u praksi i dalje dominira logika mjerljiva kroz obim gradnje, broj novih kapaciteta i brzinu investicionih zahvata. To se vidi po tome što je stvarni pritisak razvoja najintenzivniji upravo tamo gdje je prostor najatraktivniji i najograničeniji, dok se indikatori kvaliteta života, nosivog kapaciteta, pejzažne vrijednosti i dugoročne održivosti rjeđe postavljaju kao nepremostiv kriterijum za odluke. Kredibilne međunarodne analize upozoravaju da kvantitativni model ima cijenu. Svjetska banka je više puta upozorila da degradacija životne sredine može ograničavati turističku tražnju, a ukazuje i na ranjivost Crne Gore na klimatske i prirodne rizike, što dodatno pojačava potrebu da se razvoj mjeri dugoročnom otpornošću i kvalitetom, a ne prostornom ekspanzijom. Preokret će nastupiti tek kada se kao glavni pokazatelji uspjeha ugrade i dosljedno primjenjuju oni indikatori koji mjere kvalitet, a to su očuvanost prostora i pejzaža, funkcionalna infrastruktura, otpornost na klimatske rizike i zadovoljstvo lokalnih zajednica, a ne prvenstveno broj novih kvadrata.
Koja bi bila vaša ključna poruka donosiocima odluka i građanima kada govorimo o prostoru, prirodi i budućem razvoju Crne Gore?
Ključna poruka bi glasila da je prostor najvrijedniji i najograničeniji resurs koji imamo, te da će način na koji ga danas koristimo odrediti ekonomsku, ekološku i društvenu stabilnost države u narednim decenijama. Poruka donosiocima odluka je da se u politici prostora odbiju projekti koji nijesu u skladu sa nosivim kapacitetima i javnim interesom, jer razvoj koji iscrpljuje prostor i resurse na kraju postaje samodestruktivan. Ono što jednom izgubimo kroz lošu gradnju ili devastaciju, teško ili nikada ne možemo vratiti. Budućnost zemlje neće zavisiti od toga koliko smo izgradili, već od toga koliko smo znali da sačuvamo i pametno unaprijedimo.
Građanima bih poručila da prostor nije apstraktna kategorija rezervisana za urbaniste i investitore. To je kvalitet vazduha koji udišemo, vode koju pijemo, zemljišta na kojem proizvodimo hranu, kao i pejzaža koji definiše identitet zajednice. I zato javnost treba da bude angažovana i informisana, jer bez toga odluke o prostoru lako postaju zatvoreni procesi.
Projekat „Između prirode i profita: Održivi turizam u Crnoj Gori“ realizuje se uz podršku Ministarstva kulture i medija Crne Gore. Cilj projekta je da kroz savremene medijske formate ukaže na odnos između zaštite životne sredine, održivog razvoja i turizma, sa posebnim fokusom na očuvanje prirodnih dobara, prostorno planiranje i uticaj turističkog razvoja na lokalne zajednice i kvalitet života u Crnoj Gori.
Autor: Kreže M./radiotitograd.me
