Pod haubom devetnaest godina starog „golfa petice“ dizelaša, u jednom od podgoričkih
naselja odvija se ritual dobro poznat gotovo svakom crnogorskom vozaču. Prije nego
što automobil zakorači na valjke za tehnički pregled, mehanika se "stimuliše“
“produvavanjem” na periferiji grada, premošćavanjem upozorenja na kontrolnoj tabli i
prijateljskim stiskom ruke sa majstorom.
Svjetlosna lampica za motor je ugašena, DPF filter je davno izvađen, a izduvni sistem
prikriva stvarno stanje automobila.
Decenijama unazad, ovaj scenario je nezaobilazni dio saobraćajne kulture u kojem je
tehnički pregled administrativna prepreka koja se, uz malo snalažljivosti i uz “učinjenost”
majstora, uvijek da preskočiti.
Ulice pune evropskih “polovnjaka”
Ipak, podaci o crnogorskom voznom parku otkrivaju stvarnu ekonomsku i ekološku
dijagnozu. Prema zvaničnim podacima MONSTAT-a, broj registrovanih putničkih
automobila u Crnoj Gori drastično je porastao u posljednjoj deceniji, sa 176 hiljada u
2015. godini na čak 275 hiljada u 2025. godini, što predstavlja rast od čak 56 odsto.
Ali, umjesto podmlađivanja voznog parka, crnogorske garaže i parkinge zauzimaju
evropski “polovnjaci”, a rečenice poput “auto u salonskom stanju, bez ulaganja, tek
uvezen”, dozivaju sa Autodilera i brojnih Fejsbuk stranica.
Prema podacima koje nam je dostavila Uprava carina, u posljednje tri godine uvezeno
je ukupno 82.308 putničkih motornih vozila. Od toga je 26.730 vozila uvezeno 2023.
godine, 28.268 tokom 2024, dok je prošle godine uvezeno još 27.310 automobila.
Među njima značajan dio čine upravo polovna vozila, koja su okosnica našeg
saobraćaja i to u najvećoj mjeri automobili proizvedeni od sredine 2000-ih do 2010-ih,
dok udio novih automobila na putevima ostaje na nivou statističke greške, tek 2,6%.
Izvor: Monstat
U završnoj fazi pregovora za pristupanje Evropskoj uniji, sudar realnosti vozača iz Crne
Gore i “briselskih normi” postaje neizbježan.
A bojaznost vlasnika automobila i dilemu koliko je članstvo Crne Gore u EU zapravo
pozitivna okolnost podsticale su poslednjih mjeseci manipulativni narativi o navodnoj
zabrani automobila na dizel.
EU ne zabranjuje stare “golfove” i “pasate”
Jedna od najčešćih zabluda kada su u pitanju evropska pravila vezana za industriju
automobila je da će ulaskom Crne Gore u EU vlasnici starijih vozila morati da ih
zamijene, samo zato što su stara.
Takva norma ne postoji.
Nova Uredba EU o cirkularnosti vozila i upravljanju vozilima na kraju životnog vijeka
(eng. End-of-Life Vehicles Regulation – ELV), usvojena u julu ove godine, a čija
primjena počine od 1. septembra 2031. godine, određuje kada se vozilo više ne može
tretirati kao polovni automobil, već kao vozilo na kraju životnog vijeka.
EU je kroz ovu uredbu odlučila da stane na put dugogodišnjoj praksi kojom su se
zapadne članice rješavale svojih dotrajalih, havarisanih ili ekološki neprihvatljivih vozila
jednostavnim izvozom na tržišta istočne i jugoistočne Evrope, uključujući i Zapadni
Balkan.
Prema novim evropskim standardima, vozila koja nemaju važeću tehničku ispravnost,
čija je popravka ekonomski neisplativa, više se neće smatrati polovnim automobilima,
već će zakonski biti tretirana kao otpadni materijal. Kao kriterijumi se navode i teška
oštećenja od požara ili poplave, opasno curenje goriva ili drugih tečnosti, kao i određeni
slučajevi rastavljanja ili oštećenja karoserije.
Iako starost sama po sebi nije kriterijum za automatsko povlačenje vozila iz upotrebe,
ona može imati indirektan značaj. Što je automobil stariji, naravno veća je vjerovatnoća
da će imati problema sa tehničkim stanjem, emisijama ili bezbjednosnim elementima,
kao i da će popravka biti skuplja u odnosu na njegovu tržišnu vrijednost. Zato stariji
automobil može lakše doći u situaciju u kojoj više ne može zadovoljiti uslove tehničke
ispravnosti ili se popravka ne isplati.
EU već nekoliko godina primjenjuje zajednička minimalna pravila za periodične tehničke
preglede vozila kroz Direktivu 2014/45/EU. Ta direktiva ne propisuje da se vozilo
povlači zbog godina, već uspostavlja minimalne zahtjeve za provjeru tehničke
ispravnosti vozila koja učestvuju u javnom saobraćaju. Među predmetima kontrole su,
između ostalog, kočnice, upravljanje, vidljivost, rasvjeta, pneumatici, sigurnosni
elementi i emisije.
To, međutim, ne znači da će sa tržišta nestati svi stariji automobili.
Crna Gora je već napravila korak u tom pravcu: od jula 2024. godine zabranjen je uvoz
vozila starijih od 15 godina i vozila ispod Euro 5 standarda.
Ova ograničenja odnose se na uvoz, a ne na automobile koji su već registrovani u Crnoj
Gori. Zbog toga evropska pravila neće preko noći promijeniti vozni park koji je već na
putevima, ali mogu postepeno uticati na to kakvi će automobili ubuduće dolaziti na
tržište.
Za kupca polovnog automobila to bi moglo imati vrlo konkretnu posljedicu. Najjeftiniji dio
evropskog tržišta, automobili koji su stari, tehnički problematični ili blizu kraja životnog
vijeka, mogao bi biti sve manje dostupan za izvoz.
Sistem "staro za novo” puni auto-placeve
Vlasnik auto-placa u Podgorici sa kojim smo razgovarali ne očekuje da će nova pravila
značajno poremetiti tržište. On navodi da već sada uglavnom nabavlja novija vozila i da
se u EU automobili relativno brzo mijenjaju kroz sistem „staro za novo“.
„Ljudi iz država EU voze tri, četiri godine auto, doplate za novo i tako funkcionišu“, kaže
on, dodajući da se i na evropskom tržištu i dalje voze stari automobili, ali da vlasnike na
zamjenu često podstiču visoki troškovi i nameti.
Promjene na evropskom tržištu već se osjećaju i kroz cijene.
Vlasnik auto-placa ukazuje da su cijene polovnih vozila na aukcijama porasle u odnosu
na period od prije nekoliko godina, a da se taj rast na kraju odražava i na našu ponudu
u Crnoj Gori.
Ipak, sagovornik ne očekuje da bi samo članstvo Crne Gore u EU dramatično
promijenilo cijene automobila. Kaže da se vozila koja se izvoze iz EU već kupuju bez
tamošnjeg PDV-a, dok se PDV plaća u Crnoj Gori, pa ulazak u EU sam po sebi ne bi
trebalo da napravi veliki cjenovni potres.
Veći uticaj na kupce sa manjim budžetima, smatra on, moglo bi imati eventualno
dodatno podizanje minimalnog Euro standarda za uvoz polovnih vozila. Takva promjena
bi suzila izbor jeftinijih automobila i smanjila broj vozila koja su dostupna kupcima sa
manjim budžetom.
„Podizanje minimalnog Euro standarda za uvoz polovnih vozila bi itekako uticalo na
tržište i kupce sa manjim budžetom“, kaže on.
Starom "dizelašu" može biti teže da uđe u evropski grad
Čak i ukoliko automobil bude potpuno legalan za registraciju i vožnju u Crnoj Gori, to ne
znači da će njime vlasnik bez ograničenja moći da uđe u svaki evropski grad. Razlog su
zone niskih emisija (eng. LEZ – Low Emission Zones), odnosno zone sa ograničenim ili
nultim emisijama, koje posljednjih godina uvode pojedine države i gradovi kako bi
smanjili zagađenje vazduha.
Važno je, međutim, napraviti razliku. EU nema jedinstvenu zabranu vožnje starih
dizelaša u gradovima. Pravila o pristupu gradskim zonama uglavnom donose države i
lokalne vlasti. Evropski propisi postavljaju širi okvir zaštite životne sredine i kvaliteta
vazduha, dok konkretne zabrane i ograničenja određuju gradovi i regioni.
Stotine gradova širom Evrope, od Berlina i Pariza, preko Milana, Beča i Ljubljane
odavno primjenjuju stroge ekološke restrikcije.
U ovim zonama, vozilima sa starijim normama, na primjer Euro 4 i starijim dizelima,
ulazak je potpuno zabranjen ili uslovljen plaćanjem “paprenih” dnevnih ekoloških taksi.
Uvođenje sistema naljepnica o emisiji izduvnih gasova (poput njemačke Umweltplakette
ili francuske Crit'Air) znači da vozilo bez važećeg DPF filtera i sa neregularnim
sagorijevanjem ne može dobiti zelenu ili žutu naljepnicu, čime mu je automatski
zabranjen pristup širem centru grada.
Putovanje u EU sa polovnim automobilom upitnog stanja može postati logistički i
finansijski izazov u kojem svaki kilometar na zapadnom asfaltu nosi rizik od skupih
kaznenih penala.
Šta predstavlja uspostavljanje Euro 7 standarda?
EU posljednjih godina postepeno mijenja regulativu koja se odnosi na industrijju
automobila, kako bi smanjila njihov uticaj na životnu sredinu i emisije štetnih gasova.
Jedan od takvih koraka je i Euro 7, standard koji se često predstavlja kao još jedno
pravilo zbog kojeg će stariji automobili nestati sa puteva. To nije ono što ova
regulativa propisuje.
Euro 7 je najnovija evropska norma koja određuje koliko zagađujućih materija smije da
emituje automobil. EU je odredila dva ključna datuma za primjenu ove regulative. Za
nove tipove putničkih automobila i lakih komercijalnih vozila pravila počinju da se
primjenjuju od 29. novembra 2026. To znači da ako proizvođač želi da plasira novi
model na tržište nakon ovog datuma, taj model mora biti Euro 7 sertifikovan. Godinu
dana kasnije, od 29. novembra 2027. godine, svi novi automobili koji se prodaju u EU,
bez obzira kada su odobreni, moraju biti Euro 7. Drugim riječima, nakon ovog datuma
više neće moći da se proda nijedan novi automobil u EU koji nije Euro 7.
Ključno za vozače u Crnoj Gori je da se Euro 7 ne odnosi retroaktivno na
automobile koji su već registrovani ili proizvedeni prije 29. novembra 2026.
godine.
Ukoliko imate automobil, bilo dizel, benzin, hibrid ili električni, nemate obavezu da ga
mijenjate ili prilagođavate Euro 7 standardu.
Nina Đuranović, istraživačica i novinarka portala Raskrinkavanje.me
