Foto:CGO
Ljudi imaju snažnu potrebu da pripadaju grupi i emotivno reaguju, a ne da se logički bave činjenicama koje im se suprotstavljaju, ocijenili su Nemanja Stankov, predavač na Fakultetu političkih nauka Univerziteta Crne Gore, i Ana Stojiljković, analitičarka biračkog ponašanja. O tome koliko istraživanja javnog mnjenja zaista mogu objasniti političko ponašanje, zašto biračko tijelo u Crnoj Gori ostaje zarobljeno u blokovskim podjelama, kako populistički i autoritarni lideri zadržavaju podršku uprkos demokratskom nazadovanju i zbog čega dezinformacije sve lakše pobjeđuju činjenice, razgovarali su u PROUDCAST-u Centra za građansko obrazovanje (CGO) sa Željkom Zvicer, saradnicom na programima.
Stankov je upozorio na granice anketnih istraživanja. „Istraživanja javnog mnjenja suštinski su posmatračka istraživanja – kroz njih možemo da dobijemo presjek stanja, ali nam taj presjek ne dozvoljava da damo definitivne odgovore o tome šta je uzrok, a šta posljedica određenog političkog ponašanja. Možemo da ponudimo plauzibilna objašnjenja, ali ne možemo da tvrdimo da je to zaista tako kako jeste”, kaže on.
Na pitanje zbog čega identitetska pitanja i dalje dominantno određuju glasanje u Crnoj Gori, Stankov ukazuje na duboku blokovsku podjelu biračkog tijela. „Crnogorsko biračko tijelo je i dalje segmentisano u dva bloka, procrnogorski i prosrpski. Jednom kad se birač opredijeli za jednu stranu, unutar tog bloka bira partijsku preferencu na osnovu drugih pitanja. Pojava PES-a je donekle uzdrmala tu podjelu, ali ne toliko da glasač jedne strane danas ozbiljno razmatra opciju sa druge”, kaže on, dodajući da birači imaju i „crvene linije” zbog kojih su spremni da zanemare politike sa kojima se inače ne slažu.
Stojiljković smatra da je studentski pokret u Srbiji promijenio i biračku mobilizaciju. „Studentski pokret je dao legitimitet nezadovoljstvu i mobilisao mlade koji su tradicionalno rijetko zainteresovani za politiku, a povukao je i dio apstinenata”, pojašnjava ona. Istovremeno upozorava da podrška autoritarnim liderima nikada nije monolitna. „To je koalicija dosta različitih birača – interesnih, biznisa naslonjenog na državu, nacionalističkih – koje drži na okupu zajednički neprijatelj. Istu logiku prepoznajem i u podršci Donaldu Trampu, gdje birači to doživljavaju kao napad na sopstveni način života. Zato je biračima danas gotovo smiješno pitanje zloupotrebe službenog položaja. Ne može se izbrojati koliko je ministara otišlo u zatvor, a ista politička opcija i dalje pobjeđuje”, podsjeća ona.
Stojiljković objašnjava i zašto se nezadovoljstvo mladih posljednjih godina sve češće pretače u ulični protest. „Generacija Z ima drugačiji odnos prema pravdi, jer se suočava se sa svijetom u kojem, na primjer, ne mogu da dođu do nekretnine po cijenama koje su prethodne generacije smatrale dostižnim. Svaki talas nezadovoljstva, da bi se prelio na ulicu, ipak, treba neki konkretan okidač”, kaže ona, navodeći kao primjere događaje u Srbiji koji su kumulativno pojačavali društveno nezadovoljstvo, uključujući tragediju u OŠ „Vladislav Ribnikar“ i pad nadstrešnice u Novom Sadu.
Stankov ukazuje i na promjenu samog mehanizma urušavanja demokratije. „Tokom 20. vijeka dominantan način autokratizacije bio je državni udar. Danas antidemokratske partije osvajaju vlast na izborima, a onda kroz institucije polako razgrađuju demokratske mehanizme, na način koji prosječnom biraču nije toliko vidljiv“, objašnjava on, pozivajući se na istraživanje objavljeno u časopisu Nature. „Birači su spremni da tolerišu ono što radi njihova politička strana, iz straha da će im se isto desiti ako vlast osvoji suprotna strana“, objašnjava on.
„Zanimljiviji od povremenih apstinenata bili su oni kojima je apstinencija životni izbor – tu sam vidjela začetke onoga što danas nazivamo biračima teorija zavjere, ljude koji su se vraćali u daleku istoriju da objasne cio sistem. Kasnije su te ideje, koliko god ekstremne bile, dobijale svoje predstavnike u izbornom ciklusu“, navodi Stojiljković u osvrtu na birače koji dugo ne izlaze na izbore.
„Partijski sistem se zamrznuo u trenutku kada su 90-ih formirane dominantne partije i dominantni sukobi, a taj sukob se prelio i na to kako partijski sistem izgleda danas. Pojavu PES-a nakon 2020. godine mogli bismo posmatrati kao kritičnu tačku koja je mogla da promijeni tu kompeticiju, ali čini mi se da se taj prostor polako zatvara i da se vraćamo u stare rovove“, objašnjava Stankov crnogorski slučaj kroz teoriju „zamrznutih“ društvenih rascjepa. Dodaje da ni završetak pregovora sa Evropskom unijom vjerovatno neće bitnije promijeniti izborne odnose, jer sve relevantne partije deklarativno podržavaju članstvo, pa ono ostaje pitanje širokog konsenzusa, a ne osa političkog razlikovanja među biračima.
Stojiljković ističe da snaga dezinformacija danas nije samo u njihovom sadržaju, već u tome što potvrđuju već formirane političke identitete. „To više nije samo stvar političke komunikacije, to je stvar identiteta ljudi. Dezinformacije imaju toliko uticaja na biračko ponašanje, jer odgovaraju njihovim dubokim, politizovanim identitetima“, kaže ona, uz ocjenu da više nemamo jednu zajedničku javnu sferu, već niz zatvorenih digitalnih javnosti koje međusobno skoro ne komuniciraju. „Ne možemo da formulišemo šta je zajednički javni interes, a to onda dominantnoj političkoj opciji omogućava da svoj parcijalni interes predstavi kao opšti“, zaključuje ona.
Zašto činjenice tako teško mijenjaju politička uvjerenja? Stankov odgovor nalazi u načinu na koji obrađujemo informacije, odnosno razlike između automatizovane i kontrolisane kognicije. „Većina ljudi u savremenom informacionom okruženju nema motivaciju da se svakoj informaciji posveti na odgovarajući način. Jednostavno prihvatamo ono što potvrđuje naše mišljenje, a odbacujemo ono što mu je suprotno i brzo zaboravljamo da smo mu uopšte bili izloženi“, objašnjava on. Dodaje i da fragmentacija javne sfere nije potpuno nova pojava, ali da je digitalno okruženje učinilo vidljivijom i intenzivnijom.
Na pitanje šta bi istraživali kada bi imali neograničene resurse, sagovornici su saglasni da bi prioritet bio utvrditi koje vrijednosti još dijelimo kao društvo. „Uložila bih u dubinske intervjue koji bi pokazali da li kao društvo dijelimo neke zajedničke vrijednosti i oko čega uopšte postoji konsenzus“, kaže Stojiljković. Stankov se slaže, uz metodološku napomenu da bi „neka vrsta conjoint eksperiment mogao dati odgovor na isto pitanje iz drugačije perspektive“.
Ovaj PROUDCAST su zajednički realizovali CGO i Fondacija Friedrich Ebert (FES).
Maja Marinović, saradnica na programima
Autor:CGO
