Piše: Božidar PROROČIĆ, književnik i publicista
Postoje ljudi čije se prisustvo ne mjeri snagom dvevno-plitičkih vijesti, već posebnim, postojanim
radom koji ostavlja tragove dublje od bilo kakvog javnog eksponiranja. Među njima su, kako često
volim reći, „moji dragi skromni Cetinjani“, oni čiji rad, život i djelo zaslužuju puno poštovanje i
uvažavanje, iako oni i dalje koračaju cetinjskim ulicama nenametljivo, gotovo neprimjetno. Njihova
skromnost, plemenitost i ponosno, gotovo aristokratsko držanje, nisu lice iza kog se krije već
prirodno stanje duha. Jedan od takvih ljudi je i Srđan Pejović, istaknuti crnogorski intelektualac čije
ogromno znanje i doprinos crnogorskoj istoriji, kulturi i arhivistici prevazilaze okvire jednog eseja.
Ako nešto ne pomenem, to je samo znak slabosti pisca, jer i najposvećeniji zapisivač teško može
faktografski ispratiti sve što je Srđan Pejović ostvario.
Rođen u Podgorici 1964. godine, Srđan Pejović veoma rano pokazuje karakteristike koje će kasnije
obilježiti njegov dosadašnji profesionalni put disciplinu, temeljnost, odgovornost i istinsku želju za
znanjem. Njegov rani intelektualni razvoj krunisan je nagradom „13. novembar“, koju je primio kao
đak generacije Cetinjske gimnazije, jedne od najuglednijih obrazovnih institucija u Crnoj Gori. Ta
činjenica ne govori samo o njegovom školskom uspjehu, već i o formiranju jedne ličnosti koja će
kasnije biti stub naučne i kulturne zajednice Crne Gore. Studije nastavlja na Kulturološkom
fakultetu na Cetinju, đe dodatno produbljuje intelektualne horizonte i razvija metodološki aparat
koji će ga pratiti u arhivističkom i istorijskom radu. Ovaj fakultet, smješten u ambijentalno i
kulturno najbogatijem gradu Crne Gore, bio je prirodno tlo za formiranje istraživača koji u kulturi i
istoriji ne vidi samo naučne discipline, već i prostore identiteta jednog naroda.
Profesionalni uspon u Državnom arhivu Crne Gore
Više od dvije i po decenije Srđan Pejović je zaposlen u Državnom arhivu Crne Gore, instituciji koja
čuva najznačajnije dokumentarno nasljeđe države. Njegov rad unutar ove institucije obilježen je
stalnim uspinjanjem i preuzimanjem najodgovornijih dužnosti. Bio je: Načelnik Arhivskog
odjeljenja u Budvi, načelnik Odjeljenja za kulturnu, naučnu i informativnu djelatnost na Cetinju,
arhivski savjetnik, najviše stručno zvanje u arhivističkoj profesiji, a danas je pomoćnik direktora
Državnog arhiva Crne Gore, što predstavlja priznanje i obavezu utemeljenu na dugogodišnjem
povjerenju. Učestvovao je na brojnim stručnim i naučnim konferencijama u zemlji i regionu, đe je
prepoznat kao jedan od vodećih crnogorskih stručnjaka u oblasti arhivske nauke. Ono što ga izdvaja
nije samo profesionalno znanje, već promišljen i temeljit pristup arhivistici kao naučnoj disciplini,
ali i kao čuvaru identiteta i istorijskog sižea Crne Gore.
Arhivistika počiva na načelu prirodnog toka dokumentacije sve što nastaje u registraturama
institucija, nakon određenog perioda prelazi u arhive i postaje arhivska građa. Upravo na toj liniji
prelaza od administrativnog dokumenta do istorijskog izvora Pejović je decenijama djelovao.
Njegov rad podrazumijevao je identifikovanje, selektovanje i stručno vrednovanje građe koja
postaje osnova naučnim istraživanjima. On je bio posrednik između operativne stvarnosti institucija
i naučne stvarnosti istraživača, čime iam važnu ulogu u stvaranju i očuvanju istorijske građe.
Izdavačka djelatnost i naučni doprinos
Posebno poglavlje u radu Srđana Pejovića zauzima njegova impresivna izdavačka djelatnost. Nije
prećerano reći da je Pejović među najplodnijim savremenim crnogorskim arhivistima. Njegove
publikacije predstavljaju suštinski važne i značajne tačke oslonca za brojna buduća istraživanja.
Među njegovim najznačajnijim djelima izdvaja se monografija:
„Državni arhiv Crne Gore – 65 godina postojanja“, dragocjeno śedočanstvo o razvoju
institucije koja je čuvar nacionalne istorije.
Zatim niz zbornika, od kojih su posebno važni: „Obnova crnogorskog kraljevstva i jubilarne
svečanosti 1910. godine“, „Popis stanovništva Knjaževine Crne Gore 1879. godine“ (tom I i
II), „Poimenični protokoli izdatih pasoša za Knjaževinu Crnu Goru“ u čak pet tomova,
monografija „Akcije crnogorskih banaka, štedionica i akcionarskih društava 1863–1946“,
„Cetinjski vodovod“, jedno od najznačajnijih djela za razumijevanje urbanog, ekonomskog i
infrastrukturalnog razvoja Cetinja.
Ovaj niz publikacija śedoči o Pejovićevoj posvećenosti i o njegovoj sposobnosti da kroz dokumente
rekonstruiše bilo razvoj državnih institucija, bilo ekonomske tokove, bilo transformacije društva u
cjelini. Njegov istraživački rad nije ograničen isključivo na arhivska dokumenta. Pejović je priredio
i knjigu Frana Milobara o Duklji i dukljanskoj državi, čime je pokazao širinu interesovanja i
interdisciplinarni pristup. Arhivistika se zasniva na nekoliko ključnih postulata: autentičnosti građe,
principu provenijencije, sistematičnosti i kritičkoj obradi izvora. Pejovićev naučni rad može se
sagledati upravo kroz prizmu tih metodoloških načela. Njegove monografije i zbornici dokumenata
nijesu samo kompilacije arhivske građe, već primjeri vrhunskog metodološkog rada u kojima su
dokumenti pažljivo odabrani, kontekstualizovani i predstavljeni tako da omoguće nova istraživanja i
doprinose razvoju istoriografije. Time Pejović potvrđuje da arhivska nauka nije pomoćna u smislu
podređenosti, već suštinska u smislu fundamenta na kojem se gradi svaka ozbiljna istorijska istina.
Arhivska građa obuhvata izvorne ili reprodukovane dokumente od povelja i rukopisa, preko mapa,
fotografija, protokola i projektne dokumentacije, pa sve do porodičnih arhiva, dnevnika, memoara,
filmova i tonskih zapisa. Upravo zato se kaže da je arhivska građa najširi izvor istorijskog znanja.
Srđan Pejović se tokom svoje dosadašnje karijere bavio gotovo svim ovim vrstama gradiva.
Njegove publikacije, zbornici dokumenata i izložbe pokrivaju širok spektar arhivalija od povelja
Knjaževine Crne Gore, preko kartografskih izvora, do ekonomskih i demografskih dokumenata. To
ga svrstava među rijetke arhiviste koji su u stanju da tumače različite vrste istorijske građe sa
jednakom stručnošću.
Izložbe dokumenata – arhivistika kao živa kultura
Jedan od značajnih aspekata Pejovićevog rada jeste njegova posvećenost popularizaciji
arhiva. On arhiv ne vidi kao zatvoreni prostor stručnjaka, već kao živu kulturnu instituciju.
Zbog toga je autor brojnih zapaženih izložbi dokumenata, među kojima se izdvajaju: „Crna
Gora i Bugarska na kartama Evrope“, „Dokumenta o Njegošu u crnogorskim i ruskim
arhivima“, „Iseljavanje Crnogoraca u Ukrajinu u XVIII vijeku“, „Zvanične čestitke knjazu
Nikoli na proglašenju Kraljevine 1910. godine“, „Crna Gora u Prvom balkanskom ratu
1912–1913.“
Svaka od ovih izložbi bila je pažljivo koncipirana, stručno utemeljena i kulturno dragocjena. One
predstavljaju model kako se arhivska građa može približiti javnosti na način koji istovremeno čuva
autentičnost i širi svijest o istorijskom nasljeđu.
Članci, naučni radovi i urednički opus
Pored monografija i zbornika, Srđan Pejović je autor brojnih članaka iz oblasti: Arhivistike, istorije,
društvenih nauka, ekonomske istorije.
Njegovi tekstovi objavljivani su u stručnim časopisima u Crnoj Gori i regionu, ali najviše u
časopisu „Arhivski zapisi“, jedinoj publikaciji posvećenoj arhivistici u Crnoj Gori. Pejović je dugi
niz godina bio i urednik tog časopisa, podižući njegov stručno-metodološki kvalitet i stvarajući
prostor za afirmaciju mladih istraživača. Uloga urednika nije samo administrativna ona je i
intelektualna. Pejović je svoju uredničku funkciju obavljao odgovorno, sa jasnom vizijom da
arhivska nauka mora biti i nauka o budućnosti, o čuvanju sjećanja i identiteta. Sastavni dio
arhivističke djelatnosti su naučno-obavještajna sredstva pregledi fondova, inventari i sistemski
registri, bez kojih nijedan istraživač ne može pristupiti građu. Srđan Pejović je, kao dugogodišnji
urednik časopisa „Arhivski zapisi“, ali i kao autor i priređivač mnogih stručnih publikacija, izdvojio
ogroman dio svog rada upravo ovom segmentu arhivistike. Njegov doprinos u izradi vodiča,
popisnih zbornika i naučnih instrumenata učinio je crnogorsku arhivsku građu dostupnijom nego
ikada ranije. Time je Pejović ne samo čuvao prošlost nego i otvarao puteve budućim istraživanjima.
Srđan Pejović intelektualac, arhivista, čovjek skromnosti.
Uprkos ogromnom doprinosu, Srđan Pejović ostaje ličnost koja zrači skromnošću i smirenošću.
Njegovo „aristokratsko držanje“, kako sam jednom zapisao, ne pripada površnostima spoljašnjeg
sjaja, već dubokoj unutrašnjoj kulturi, obrazovanju i lijepom vaspitanju. Njegov rad je predan službi
i nauci a to je pripritetna posvećenost službe državi, identitetu i istoriji Crne Gore. Zahvaljujući
njegovoj posvećenosti, mnogi ključni dokumenti iz prošlosti postali su dostupni istraživačima i
javnosti. Mnoge naučne istine razjašnjene su upravo zahvaljujući njegovom temeljnom i
neumornom arhivističkom radu.
Kada se sagleda cjelina njegovog rada, jasno je da on pripada najznačajnijim savremenim
arhivistima Crne Gore. Njegova stručna postojanost, dosljednost i iskrena skromnost ostavljaju
snažan utisak čak i na one koji ga površno poznaju. A oni koji su imali privilegiju da sarađuju sa
njim znaju da iza svakog njegovog uspjeha stoje nebrojeni sati složenog, zahtjevnog i odgovornog
rada. Zahvalnost koju dugujemo Srđanu Pejoviću nije samo profesionalna, nego i kulturna i
moralna. Njegov primjer pokazuje da ličnost može biti velika i da se istinski doprinos mjeri
snagom intelekta. Upravo zato, njegovo ime ostaje utkano u korpus crnogorske nauke kao ime
čovjeka koji znao da služi, da istražuje i da čuva. Njegov životopis nije samo priča o jednoj karijeri
to je priča o posvećenosti, poniznosti pred istinom i odgovornosti prema državi i istoriji. A mi,
čitajući njegove radove i oslanjajući se na njegov trud, zapravo čitamo o sebi. Zato njegovo djelo
traje jer je pisano istinom, oblikovano znanjem i nošeno dubokom ljubavlju prema Crnoj Gori.
Život i djelo Srđana Pejovića predstavljaju primjer posvećenosti, naučne čestitosti i dubokog śećaja
za odgovornost prema nacionalnom nasljeđu. Njegovi radovi su temelji na kojima će nove
generacije istraživača graditi svoja istraživanja. Njegova karijera śedoči o tome da arhivistika
čuvanje života jedne zajednice, kontinuiteta i identiteta. Pejovićev rad pośeća da istorija nije samo
prošlost ona je stalni izvor odgovora, pouka i savjesti. Zato njegovo djelo ostaje neizostavni dio
crnogorske kulture i nauke, a on sam jedna od značajnijih ličnosti savremene arhivistike u Crnoj
Gori. Njegova skromnost, profesionalna postojanost i impresivan opus zaslužuju ne samo
poštovanje, već i duboku zahvalnost.
Autor:radiotitograd.me
