Foto:CGO
Centar za građansko obrazovanje (CGO), kroz kontinuirano praćenje sprovođenja Reformske agende Crne Gore 2024–2027, konstatuje da su ključni upravljački i komunikacioni mehanizmi uspostavljani tek nakon početka realizacije reformi, što upućuje na improvizatorski pristup ovom procesu.
Iako je riječ o jednom od najvažnijih reformskih i finansijskih instrumenata koje Crna Gora trenutno sprovodi, brojni elementi sistema za koordinaciju, praćenje i komunikaciju uspostavljani su sa značajnim zakašnjenjem ili nijesu u potpunosti zaokruženi. To je dodatno otežalo realizaciju reformskih obaveza i doprinijelo kašnjenjima koja danas predstavljaju ozbiljan rizik za povlačenje sredstava iz Plana rasta, instrumenta EU koji podržava i nagrađuje reforme.
Važno je podsjetiti da je neposredno nakon usvajanja Reformske agende formirano Koordinaciono tijelo za praćenje njenog sprovođenja, sa zadatkom da obezbijedi pravovremeno praćenje implementacije, koordinaciju institucija i izvještavanje o napretku. Već na prvoj sjednici ovog tijela, održanoj 28. oktobra 2024. godine, prepoznata je potreba uspostavljanja jasnog pravnog i institucionalnog okvira za koordinaciju, sprovođenje, nadzor i izvještavanje. Međutim, osim usvajanja Zakona o potvrđivanju Sporazuma o pristupanju Instrumentu i potpisivanja Sporazuma o zajmu između Evropske unije i Crne Gore, koji nijesu detaljnije uredili upravljačku strukturu procesa, do kraja 2025. godine nije ostvaren značajniji napredak u normativnom zaokruživanju ovog sistema.
Dalje, Nadzorni odbor Instrumenta za reforme i rast prvi put je zasijedao tek u novembru 2025. godine, u trenutku kada se treći izvještajni period već približavao kraju. Na tom sastanku predstavnica Evropske komisije, Barbara Hesus-Himeno, naglasila je hitnu potrebu usvajanja Uredbe o načinu sprovođenja finansijske podrške EU kroz Instrument za reforme i rast. U decembru 2025. godine Vlada je usvojila Informaciju o uspostavljanju institucionalnog okvira, sistema upravljanja i kontrole i načinu sprovođenja podrške Evropske unije kroz Instrument za reforme i rast. Međutim, Uredba koja konkretnije propisuje način sprovođenja finansijske podrške i koordinacije sprovođenja reformi planiranih kroz Reformsku agendu, stupila je na snagu tek 6. maja 2026. godine.
Drugim riječima, ključni dokument koji definiše način funkcionisanja sistema za sprovođenje Reformske agende i precizira mehanizme koordinacije, nadzora i izvještavanja usvojen je tek nakon što je značajan dio reformskog procesa već bio u toku. Iako su određeni mehanizmi i tijela postojali i ranije, ostaje otvoreno pitanje zbog čega je akt ovakvog značaja, koji je trebalo da doprinese većoj jasnoći odgovornosti, boljoj koordinaciji institucija i efikasnijem praćenju napretka, donešen tek u fazi kada su kašnjenja u realizaciji pojedinih reformskih koraka bila evidentna. Time je propuštena prilika da se od početka uspostavi jasna podjela odgovornosti, efikasnija koordinacija među institucijama i sistematičniji nadzor nad sprovođenjem obaveza, a samim tim i veći stepen učinkovitosti.
Posebno je indikativno da je institucionalna i upravljačka arhitektura funkcionisala u praksi prije nego što su formalno definisana pravila njenog rada. To može biti održivo samo kratkoročno, dok dugoročno stvara manipulativan prostor za nejasne nadležnosti, različita tumačenja obaveza i otežano utvrđivanje odgovornosti za eventualne propuste.
Dodatni problem predstavlja činjenica da Komunikacioni plan, čija je izrada predviđena Uredbom, nikada nije formalno usvojen, iako je njegov nacrt bio pripremljen i javno dostupan. Svrha ovog dokumenta bila je da uspostavi koordinisan i sistematičan pristup komunikaciji o Reformskoj agendi, kako prema javnosti, tako i između institucija uključenih u njeno sprovođenje, kroz jasno definisane aktivnosti, odgovornosti i komunikacione kanale. Iako su pojedine aktivnosti vjerovatno sprovođene i bez formalnog usvajanja plana, njegov izostanak ostavio je prostor za neujednačenu internu i eksternu komunikaciju, slabiju vidljivost reformskog procesa, ali i nedovoljno jasno definisanu odgovornost za predstavljanje i praćenje jednog od najvažnijih reformskih poduhvata u zemlji.
U trenutku kada se Crna Gora suočava sa ozbiljnim rizikom od gubitka dijela finansijskih sredstava iz Plana rasta za Zapadni Balkan, kao i sa sve izraženijim kašnjenjima u realizaciji reformskih koraka, teško je izbjeći zaključak da značajan dio odgovornosti leži upravo u nedovoljno pravovremenom uspostavljanju i formalizaciji sistema upravljanja i koordinacije. Reformska agenda od samog početka zahtijevala je visok stepen organizacije, jasnu podjelu odgovornosti i efikasan institucionalni odgovor. Nažalost, dosadašnja praksa pokazuje da su ključni elementi tog sistema uspostavljani sa zakašnjenjem, a posljedice izostanka sistemskog pristupa postaju sve vidljivije, dok se odgovornost za nastala kašnjenja i propuštene prilike i dalje ne prepoznaje.
Ivan Kašćelan, asistent na projektima
Autor:Radiotitograd.me
