Foto:CDT
Centar za demokratsku tranziciju (CDT) pozdravlja interesovanje Pokreta Evropa sad
(PES) za problem stranog uplitanja u demokratske procese Crne Gore, na koji
godinama upozoravamo. Inicijativa za parlamentarnu istragu finansijskih, vlasničkih i
poslovnih odnosa koji mogu služiti ostvarivanju stranog političkog uticaja jeste
dobrodošla, ali je njen obuhvat neopravdano uzak i selektivan.
Ukoliko je cilj utvrđivanje mehanizama stranog političkog uticaja, istraga se ne može
ograničiti na dvije poslovne grupacije i televizijske emitere sa nacionalnom
pokrivenošću. Takva selektivnost otvara ozbiljno pitanje da li je stvarna namjera
inicijative zaštita demokratskih procesa ili korišćenje parlamentarnog nadzora za pritisak
na demokratske medije i druge politički nepodobne aktere. Zato pozivamo PES da
omogući ispitivanje svih kanala mogućeg nedozvoljenog uticaja na političke partije,
izbore, institucije, medije i javno mnjenje.
Neophodno je razlikovati nedozvoljeno strano uplitanje od legitimne međunarodne
saradnje, političkog djelovanja, poslovanja i ostvarivanja osnovnih prava i sloboda.
Kontakti sa stranim akterima, međunarodno finansiranje ili uređivačke pozicije medija
nijesu sami po sebi dokaz nedozvoljenog uticaja, bez obzira na državu iz koje potiču.
Cilj mora biti utvrđivanje konkretnih mehanizama uplitanja, a ne stigmatizacija ili
represija zbog stavova ili legalnih veza sa inostranstvom.
CDT je kroz dugogodišnji rad mapirao kritične tačke mogućeg nedozvoljenog uticaja.
Predlažemo da se najprije utvrde stvarni i krajnji vlasnici svih relevantnih medija, njihove
poslovne i političke veze sa strukturama bivše vlasti u Srbiji i vlastima drugih država,
kao i eventualni dokazi da se kroz te odnose utiče na uređivačku nezavisnost.
Nema opravdanja da se istraga ograniči na televizije sa nacionalnom pokrivenošću, a
izostave drugi mediji kroz istraživanja i monitoring prepoznati kao kanali širenja
dezinformacija, govora mržnje i narativa povezanih sa stranim manipulisanjem
informacijama i uplitanjem (FIMI). Njihovo finansiranje, vlasničke i poslovne veze i
eventualna koordinacija sa stranim političkim centrima zaslužuju pažnju, uz poštovanje
slobode medija i razlikovanje legitimnih stavova od koordinisanog manipulativnog
djelovanja.
Posebno treba ispitati finansiranje takvih medija iz državnih i lokalnih javnih preduzeća.
Zvanični podaci pokazuju da se javni novac usmjerava i prema medijima prepoznatim
kao kanali širenja dezinformacija i FIMI narativa. Treba utvrditi obim finansiranja,
kriterijume dodjele i eventualnu povezanost sa mogućim eksponentima stranog
političkog uticaja u državnim organima.
Istraga mora obuhvatiti i moguće uplitanje u izbore: finansiranje političkih aktivnosti,
angažovanje operativaca iz drugih država, korišćenje javnih resursa stranih država i
koordinaciju sa domaćim partijama. Treba ispitati i prikriveno finansiranje preko
kompanija, medija, udruženja i drugih organizacija, kao i moguće izbjegavanje
zakonske kontrole partijskih finansija.
Događaji u Beranama tokom izbora u Srbiji otvaraju pitanje prekograničnog djelovanja
političkih mreža i korišćenja resursa crnogorskih javnih preduzeća. Važno je utvrditi
zašto su nadležni organi pokazali odlučnost kada se sumnje odnose na izbore u Srbiji,
dok su slične pojave tokom izbora u Crnoj Gori prolazile bez uporedivog odgovora.
Potrebno je ispitati i odnose crnogorskih opština sa vlastima drugih država, uključujući
donacije, infrastrukturne projekte i druge oblike podrške. Građani imaju pravo da znaju
pod kojim uslovima strane vlade finansiraju lokalne samouprave, postoje li politička
očekivanja i koriste li se lokalne institucije za promociju interesa stranih režima.
Parlamentarni nadzor treba da obuhvati i odnose stranih državnih i političkih struktura
sa vjerskim organizacijama, udruženjima i drugim društvenim akterima, kada postoje
indicije o nedozvoljenom finansiranju političkih aktivnosti, prikrivenoj koordinaciji ili
drugim oblicima uplitanja.
Treba ispitati i angažovanje osoba povezanih sa stranim političkim strukturama u
državnim institucijama i javnim preduzećima, kao i njihov eventualni uticaj na odluke,
javne resurse i kadrovsku politiku.
Istraga treba da obuhvati strateške privredne odnose, posebno energetiku, trgovinu
energentima, telekomunikacije i infrastrukturu, kako bi se utvrdilo jesu li aranžmani
zasnovani na transparentnim ekonomskim kriterijumima ili su mogli služiti političkom
uticaju.
Potrebno je analizirati i moguće nedozvoljene uticaje na nacionalni i lokalne javne
servise, kao i zloupotrebu međuinstitucionalne saradnje, obrazovnih programa,
univerzitetskih i sportskih veza za prikrivene političke interese. Ovjde legitimna
akademska, kulturna, sportska i institucionalna saradnja ne smije biti dovedena u
pitanje zbog međunarodnog karaktera.
Nijedan ozbiljan pristup ne smije se ograničiti na Srbiju. Treba ispitati i moguće
nedozvoljeno djelovanje drugih država i povezanih aktera, kada postoje konkretne i
provjerljive indicije. Standardi moraju biti jednaki za sve, a istraga zasnovana na
dokazima, ne na trenutnim političkim interesima.
CDT još od 2021. godine predlaže poseban skupštinski mehanizam za praćenje stranog
uplitanja, po uzoru na odbore Evropskog parlamenta, od INGE-a do današnjeg EUDS-a
(Odbora za Evropski štit demokratije). Godinama upozoravamo da Crna Gora nema
sistematski institucionalni odgovor na ovaj problem.
Zato pozivamo PES da, umjesto parcijalnog kontrolnog saslušanja, podrži formiranje
posebnog parlamentarnog tijela koje bi se trajno bavilo stranim uplitanjem, nadziralo
institucije i predlagalo mjere za zaštitu demokratskih procesa.
Ako za to nema političke volje, Skupština može formirati anketni odbor sa širokim
mandatom. Za razliku od kontrolnog saslušanja, on bi omogućio sistematičniju istragu,
prikupljanje dokumentacije, saslušavanje šireg kruga aktera i povezivanje nalaza iz
različitih oblasti. Umjesto nekoliko unaprijed izdvojenih poslovnih odnosa, utvrđivali bi
se obrasci stranog uplitanja. Rad odbora mora počivati na jasnom mandatu,
provjerljivim činjenicama, procesnim garancijama i zaštiti prava svih koji su predmet
ispitivanja.
Selektivno određivanje predmeta istrage bez objektivnih kriterijuma otvara ozbiljnu
sumnju da njen cilj nije utvrđivanje mehanizama stranog uticaja, već ostvarivanje
trenutnih političkih interesa. Takav pristup mogao bi pretvoriti zaštitu demokratskih
procesa u instrument pritiska na demokratske medije i druge aktere čiji stavovi nijesu po
volji vlasti, pa ovdje treba biti posebno oprezan.
Zaštita demokratskih procesa od stranog uplitanja ne može se ostvarivati na štetu prava
i sloboda koje ti procesi treba da garantuju. Crnoj Gori nije potrebna parlamentarna
potraga za politički nepodobnim akterima, već ozbiljan, nepristrasan i na dokazima
zasnovan odgovor na nedozvoljeno strano uplitanje.
Ukoliko su predstavnici PES-a spremni da problemu pristupe profesionalno, dosljedno i
neselektivno, uz zaštitu prava svih koji legitimno sarađuju sa inostranstvom, CDT će
svoje resurse staviti na raspolaganje ovom poduhvatu. Naše baze sadrže brojne
primjere potencijalnih negativnih stranih uticaja koje smo spremni da podijelimo sa
skupštinskim tijelom koje bi se ozbiljno bavilo ovom temom.
Proces treba da prati i institucionalna saradnja sa novim vlastima u Srbiji, jer bi tako
dobijeni podaci mogli biti ključni za utvrđivanje obima nedozvoljenog stranog uplitanja i
odgovora naše države.
Dragan Koprivica, izvršni direktor CDT-a
Autor:Radiotitograd.me
