Institucionalna stabilnost države ne smije zavisiti od političkih kalkulacija, niti od toga da
li pojedinim političkim akterima u određenom trenutku odgovaraju funkcionalne ili
nefunkcionalne institucije.
Usvajanjem izmjena Zakona o izboru odbornika i poslanika i Zakona o lokalnoj
samoupravi tokom jula 2025. godine, Crna Gora je uspostavila novi model izborne
administracije. Nadležnost za raspisivanje opštih i prijevremenih lokalnih izbora prenijeta
je sa predsjednika Crne Gore na novoformiranu Centralnu izbornu komisiju (CIK).
Zakonom je bilo predviđeno da se u roku od 60 dana pokrene postupak izbora
predsjednika i članova Centralne izborne komisije, dok bi do njenog konstituisanja
nadležnosti privremeno obavljao postojeći sastav Državne izborne komisije (DIK).
Međutim, gotovo godinu nakon usvajanja zakona, Centralna izborna komisija još uvijek
nije izabrana, uprkos tome što su sprovedena četiri konkursna postupka.
Suštinski problem nije samo politički dogovor, već i način na koji je sprovedena reforma
izborne administracije.
Dosadašnji model Državne izborne komisije bio je dominantno političko-reprezentativni,
dok je novim zakonom pokušano uspostavljanje profesionalizovane i ekspertske
Centralne izborne komisije. Istovremeno, postavljeni su i stroži uslovi za izbor članova
CIK-a, bez adekvatno planirane tranzicije između starog i novog sistema.
Time je Crna Gora ušla u institucionalni vakuum u kojem postoji ograničen broj
kandidata koji mogu ispuniti zakonske kriterijume, a istovremeno nije obezbijeđen
funkcionalan prelazni mehanizam do izbora novog organa. Posljedice blokade već su
postale vidljive u praksi.
Nakon ostavke predsjednika DIK-a početkom 2026. godine, otvoreni su problemi u
funkcionisanju izborne administracije i verifikaciji poslaničkih mandata, što je dovelo do
situacije da parlament praktično preuzima nadležnosti koje po zakonu pripadaju
izbornim organima.
Takvo stanje danas proizvodi ozbiljan institucionalni i demokratski rizik.
Ukoliko bi u bilo kojoj opštini došlo do skraćenja mandata lokalnog parlamenta, političke
blokade ili nastupanja uslova za raspisivanje prijevremenih lokalnih izbora, Crna Gora bi
mogla ući u situaciju da nema funkcionalan organ koji može sprovesti zakonom
propisanu proceduru raspisivanja i organizacije izbora.
To više nije pitanje političke dinamike ili administrativnog kašnjenja, već pitanje
sposobnosti države da građanima garantuje jedno od osnovnih ustavnih prava – pravo
da na slobodnim i zakonito sprovedenim izborima biraju lokalnu vlast.
U situaciji nemogućnosti sprovođenja izbora, upravljanje lokalnim samoupravama moglo
bi biti preneseno na privremene organe pod kontrolom izvršne vlasti, umjesto da o
lokalnoj vlasti odlučuju građani na izborima. To bi značilo da bi građani, zbog
nefunkcionisanja institucija i neispunjavanja zakonskih obaveza države, mogli ostati bez
mogućnosti da neposredno odlučuju ko upravlja njihovim opštinama.
Posebno zabrinjava činjenica da se paralelno sa blokadom izborne administracije
nastavlja i odlaganje izbora sudija Ustavnog suda. Ustavni sud ima ključnu ulogu u
zaštiti ustavnosti, zakonitosti i odlučivanju u izbornim sporovima. Zato njegovo puno
funkcionisanje ne može zavisiti od političkih kalkulacija, partijskih interesa ili pokušaja
institucionalne kontrole. Ustavni sud nije institucija parlamentarne većine niti instrument
dnevne politike. To je institucija svih građana Crne Gore i posljednja garancija zaštite
njihovih ustavnih prava, pravne sigurnosti i demokratskog poretka.
Zato pitanje funkcionisanja izbornih organa i Ustavnog suda danas predstavlja jedno od
ključnih pitanja institucionalne stabilnosti države i zaštite demokratskog sistema Crne
Gore.
Profesionalizacija izborne administracije predstavlja važan reformski cilj i evropski
standard kojem Crna Gora treba da teži. Međutim, svaka reforma mora biti praćena
funkcionalnim prelaznim rješenjima kako država ne bi ostala bez institucija koje
garantuju kontinuitet izbornog procesa.
Zato je bilo neophodno paralelno sa konkursnim procedurama razmotriti i ciljane izmjene
zakona kojima bi se:
• obezbijedio puni funkcionalni kapacitet DIK-a do izbora CIK-a;
• preciznije uredili prelazni mehanizmi funkcionisanja izborne administracije;
• redefinisali pojedini uslovi za izbor članova CIK-a, uz očuvanje principa stručnosti
i profesionalizacije;
• kao i uredilo prelazno rješenje prema kojem bi funkciju predsjedavajućeg DIK-a
do izbora novog sastava CIK-a mogao vršiti najstariji član Komisije ili drugi ovlašćeni
član po unaprijed definisanom redosljedu.
Institucije moraju biti uređene tako da mogu funkcionisati i u kriznim situacijama, jer
demokratski sistem ne smije zavisiti od improvizacija, institucionalnih praznina ili
političkih dogovora u posljednjem trenutku.
Građani imaju pravo na državu u kojoj izborni sistem funkcioniše stabilno, predvidivo i
nezavisno od dnevne politike, jer upravo od toga zavisi povjerenje u demokratiju,
institucije i pravnu sigurnost države.
